Vai trò của cộng đồng người Việt trong công cuộc khai phá đồng bằng sông Cửu Long (thế kỷ XVII-XIX)

TS. Trần Thị Mai

Trường Đại học KHXH&NV

1 Tỉnh

8 Văn hóa xã hội

5/2007

5/2008

Từ những nội dung nghiên cứu của đề tài “ Vai trò của cộng đồng người Việt trong khai phá vùng đất đồng bằng sông Cửu Long thế kỷ XVII – XIX”, nhóm đề tài với mục đích “ôn cố, tri tân” xin mạnh dạn đưa ra một vài suy nghĩ về vấn đề bảo tồn và phát triển những thành quả của những thế hệ tiền nhân – những thế hệ đã góp nhiều công sức để tạo dựng nên mảnh đất phương Nam của Tổ quốc. Chúng ta hiện vẫn chưa có một thống kê đầy đủ về các di sản văn hóa vật chất và tinh thần ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng sự giàu có của các loại hình di sản ở đây thì ai cũng nhận thức được. Về di sản vật chất: tại đồng bằng đang lưu giữ nhiều dấu hình thành và phát triển trong hơn 300 năm qua, Đồng bằng sông Cửu Long là nơi hội tụ những đặc trưng chung của văn hóa dân tộc, đồng thời cũng là nơi dung hợp và hình thành những đặc điểm rất riêng của vùng đất mới. Những giá trị văn hóa vừa phản ánh cái chung, vừa khẳng định tính riêng của vùng được tích hợp qua thời gian và đã trở thành di sản, truyền thống, rồi tiếp tục được kế thừa, phát huy và phát triển để trở thành bản sắc văn hóa vùng châu thổ sông Cửu Long. Những di sản văn hóa đó là: Thứ nhất: Vốn văn hóa tích hợp từ vùng châu thổ Bắc bộ, được làm giàu thêm trên dải đất “khu năm rằng rặc khúc ruột miền Trung”, đã được lưu dân mang vào châu thổ sông Cửu Long. Có mặt cách đây hơn 300 năm, những lớp người Việt ra đi từ miền Bắc, miền Trung hội tụ lại trên vùng đồng bằng sông Cửu Long khai phá đất đai, lập làng, lập nghiệp, tạo dựng cuộc sống mới Tuy họ đã rời xa vùng đất cội nguồn về cả không gian và thời gian, nhưng trong tầm thức sâu thẳm, họ vẫn đau đáu hoài niệm chốn cũ: Đến với vùng đất mới, họ mang theo hành trang là những tên đết, tên làng, là “ cây đa, bến nước, sân đình” là mô thức tổ chức làng xã, là kinh nghiệm trồng lúa nước và những phong tục, tập quán… Thứ hai: Giao lưu văn hóa diễn ra với tốc độ nhanh là một trong những đặc trưng điển hình của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra nhiều nhân tố tạo nên đặc tính này của văn hóa vùng, như: tính mở về không gian địa lý, đất mới, giàu tài nguyên, con người năng động… đặc biệt là tác động của quá trình giao lưu văn hóa tự nhiên giữa những tộc người cùng sinh sống trên một địa bàn. Ở thời khẩn hoang và tiếp tục về sau, sự giao lưu, tiếp biến lẫn nhau giữa ba nền văn hóa Việt- Hoa- Khmer thể hiện sinh động trong kinh nghiệm sản xuất, sinh hoạt, trong ẩm thực, trong văn hóa, văn nghệ dân gian và đặc biệt là trong ngôn ngữ. … Những sáng tạo văn hóa từ quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa sớm và tích cực này là những di sản quy báu không chỉ với người dân đồng bằng mà còn đối với cả nước. Thứ ba: Xuất phát từ điều kiện kinh tế- xã hội có nhiều đặc thù, Đồng bằng sông Cửu Long là nơi đan xen, tồn tại nhiều tôn giáo, tín ngưỡng. Nói cách khác là diện mạo tôn giáo- tín ngưỡng nơi đây khá đa dạng và phức tạp. Ngoài các tôn giáo du nhập từ bên ngoài vào như: Phật giáo, Nho giáo, Thiên Chúa giáo, Islam giáo… Và tín ngưỡng dân gian có nguồn gốc từ miền Bắc, miền Trung đưa vào như: tín ngưỡng đa thần, tín ngưỡng thờ Mẫu. Đồng bằng sông Cửu Long còn là nơi xuất hiện những phong trào tôn giáo cứu thế, những nhà tiên tri, những ông đạo, như: Bửu Sơn Kì Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa … Kết quả của sự đa dạng phức tạp này là một đời sống tinh thần- xã hội phong phú, đan xen lẫn lộn những yếu tố văn hóa tích cực và tiêu cực, tiến bộ và lạc hậu đã hình thành, phát triển và tác động đến mọi lĩnh vực hoạt động. Thứ tư: Sinh hoạt và sản xuất trên một vùng thiên nhiên sông nước rộng lớn, nhiều thuận lợi, ngay từ buổi đầu khai phá, cộng đồng cư dân Việt đã chọn cho mình thế ứng xử hài hòa với môi trường thiên nhiên. Lối cư trú trải dài theo kênh rạch, trồng lúa theo chế độ thủy triều mà không cần đắp đê ngăn lũ, lên liếp làm vườn, lập chợ nổi trên sông… Tóm lại là một đời sống “trên bến, dưới thuyền” vô cùng độc đáo. Từ nếp sinh hoạt và sản xuất đó mà hình thành một nền “văn minh sông nước”, “văn minh miệt vườn” đặc trưng, không lẫn vào đâu được. Thứ năm: Về mặt con người, người dân đồng bằng sông Cửu Long có nguồn gốc lịch sử là những lưu dân khai phá. Từ nhiều nơi hội tụ về một vùng thiên nhiên rộng rãi, nhiều thuận lợi, nhưng cũng không ít thách thức, buộc những con người tiên phong mở đất phải cố kết cùng nhau, trọng nghĩa, khinh tài, dám xả thân vì bạn bè, dám hy sinh vì nghĩa lớn. Bài học về đoàn kết từ những ngày đầu khai phá đã tạo cho người dân nơi đây tâm lý cởi mở, phóng khoáng, thích giao du, giao tiếp, không phân biệt chính cư, ngụ cư, không phân biệt tôn giáo, tính ngưỡng. Nhờ vậy người dân đồng bằng sông Cửu Long bộc trực, thắng thắng, dám nghĩ, dám làm. Đây là vốn quý cần được bảo tồn, phát huy những thế mạnh của cư dân đồng bằng.

NOFILE